Kształt i położenie
Tolerancje geometryczne (ISO 1101) określają na rysunku, jak bardzo powierzchnia może odbiegać kształtem i położeniem od idealnej. Poniżej przedstawiono kluczowe symbole, ich znaczenie i sposób zapisu na rysunku.
Jak czytać ramkę tolerancji
Czytaj od lewej do prawej: symbol rodzaju tolerancji, wartość tolerancji (przedrostek Ø, jeśli strefa jest cylindryczna) oraz jedną lub więcej baz.
- Symbol: rodzaj tolerancji geometrycznej (kształtu, położenia, bicia …).
- Wartość: szerokość strefy tolerancji w mm. Ø = strefa cylindryczna/kulista.
- Baza: powierzchnie/osie odniesienia (A, B, C). Wymagane dla orientacji, położenia i bicia — nie dla czystych tolerancji kształtu.
Czym jest baza (odniesienie)?
Baza to powierzchnia, krawędź lub oś na części, od której dokonuje się pomiaru. Jest to 'punkt zerowy', do którego odnoszą się wszystkie tolerancje orientacji, położenia i bicia.
Litera (A, B, C …) jest umieszczana na powierzchni użytej jako baza. Ta sama litera pojawia się następnie w ramce tolerancji.
- Ustaw część na bazie A (spód) — ustala wysokość.
- Dociśnij do bazy B (lewa strona) — ustala pozycję X.
- Dociśnij do bazy C (górna krawędź) — ustala pozycję Y.
- Zmierz 80 mm i 50 mm do rzeczywistej osi otworu. Musi się mieścić w okręgu Ø0,2.
Prostoliniowość
Linia na powierzchni (lub oś) nie może odbiegać od idealnej linii prostej bardziej niż wartość tolerancji. Baza nie jest wymagana.
Np. ⏤ 0,05 — każda linia powierzchni musi leżeć między dwiema prostymi oddalonymi o 0,05 mm.
Płaskość
Cała powierzchnia musi leżeć między dwiema równoległymi płaszczyznami oddalonymi o wartość tolerancji. Bez bazy.
Np. ⏥ 0,1 — powierzchnia mieści się między dwiema płaszczyznami oddalonymi o 0,1 mm.
Okrągłość
Każdy przekrój elementu walcowego lub stożkowego musi leżeć między dwoma okręgami współśrodkowymi, których różnica promieni = wartość tolerancji.
Np. ○ 0,02 — każdy przekrój między dwoma okręgami oddalonymi o 0,02 mm.
Walcowość
Cała powierzchnia walcowa musi leżeć między dwoma walcami współosiowymi, których różnica promieni równa się tolerancji. Łączy okrągłość, prostoliniowość i równoległość.
Np. ⌭ 0,03
Profil linii
Każda linia wzdłuż zakrzywionego konturu musi leżeć w pasie o szerokości tolerancji, wyśrodkowanym na profilu nominalnym.
Stosowane na zakrzywionych krawędziach i elementach kształtowych.
Profil powierzchni
Cała powierzchnia 3D musi leżeć w bryle tolerancji o podanej szerokości, wyśrodkowanej na powierzchni nominalnej.
Powszechne w kształtowanych elementach blaszanych i odlewach.
Równoległość
Powierzchnia lub oś musi być równoległa do bazy. Strefa tolerancji to dwie płaszczyzny równoległe do bazy.
Np. ∥ 0,1 A — powierzchnia między dwiema płaszczyznami oddalonymi o 0,1 mm, równoległymi do bazy A.
Prostopadłość
Element musi być prostopadły do bazy (90°). Strefa tolerancji to dwie równoległe płaszczyzny prostopadłe do bazy.
Np. ⟂ 0,05 A
Nachylenie (kątowość)
Powierzchnia musi znajdować się pod zadanym kątem względem bazy (innym niż 0° lub 90°). Strefa tolerancji to dwie równoległe płaszczyzny pod podanym kątem.
Np. ∠ 0,2 A 30°
Położenie
Element (zwykle otwór lub oś) musi leżeć w okręgu/walcu o średnicy = tolerancja, wyśrodkowanym w teoretycznie dokładnym położeniu wyznaczonym przez bazy.
Np. ⌖ Ø0,2 A B C — oś otworu w walcu Ø0,2 mm.
Współosiowość
Środek/oś elementu musi pokrywać się z osią bazową, w obrębie okręgu/walca równego tolerancji.
Np. ⊚ Ø0,05 A
Symetria
Płaszczyzna środkowa elementu musi pokrywać się z bazą, w obrębie pasa o wartości tolerancji.
Np. ⌯ 0,1 A
Bicie okrężne
Podczas obracania części wokół osi bazowej wskazanie czujnika zegarowego w każdym przekroju nie może przekraczać tolerancji. Łączy okrągłość i współosiowość w jednym sprawdzeniu.
Np. ↗ 0,05 A — na obrót maks. 0,05 mm wskazania.
Bicie całkowite
Podobnie jak bicie, ale czujnik przesuwa się także wzdłuż całej powierzchni podczas obrotu. Odchylenie całej powierzchni od osi bazowej musi mieścić się w tolerancji.
Np. ⌰ 0,1 A B